Dlaczego głos każdego dziecka powinien być słyszany
W debatach o obywatelskości często mówi się o prawach człowieka, konstytucji, demokracji czy aktywności społecznej. Rzadziej zastanawiamy się nad tym, jak te pojęcia odnoszą się do najmłodszych — zwłaszcza do dzieci z niepełnosprawnościami. A przecież to właśnie one najczęściej doświadczają sytuacji, w których ich głos jest pomijany, zagłuszany lub uważany za mniej istotny.
Projekt Młodzi Obywatele, realizowany przez Fundację LC Foundation, przypomina, że obywatelskość to nie tylko prawo dorosłych. To także — a może przede wszystkim — prawo dzieci do bycia traktowanymi poważnie, do decydowania o sobie w takim zakresie, w jakim potrafią, i do uczestniczenia w życiu społecznym tu i teraz.
To publikacja o tym, dlaczego dzieci z niepełnosprawnościami powinny być widzialne, słyszane i traktowane jako pełnoprawni obywatele.
Sprawczość zaczyna się od zauważenia
Nie można słuchać tego, czego się nie widzi
Wielu dorosłych mówi o dzieciach z niepełnosprawnościami z troską — ale nietrudno zauważyć, że troska bywa mylona z wyręczaniem. Gdy dziecko ma trudności komunikacyjne, ruchowe lub społeczne, decyzje dotyczące jego życia często podejmuje się „za nie”. Zbyt często zakłada się, że „ono i tak nie zrozumie”, „nie powie”, „nie zdecyduje”, „nie jest gotowe”.
Tymczasem każde dziecko — absolutnie każde — ma prawo wyrażać siebie. Sprawczość nie jest zależna od poziomu sprawności, lecz od przestrzeni, jaką dają mu dorośli.
Dziecko widzi więcej, niż nam się czasem wydaje. Czuje, gdy jest ignorowane. Rozumie, gdy jego głos jest omijany. I potrzebuje, żeby świat powiedział mu: „Twoja opinia się liczy”.
Co to znaczy „mieć głos”?
Nie chodzi tylko o słowa
Młodzi uczestnicy projektu Młodzi Obywatele często pokazują dorosłym, że „mieć głos” można na wiele sposobów. To nie tylko mówienie. To także:
· wskazywanie palcem,
· mimika,
· gesty,
· zachowanie,
· alternatywne formy komunikacji,
· rysunki i zdjęcia,
· proste wybory,
· a nawet milczenie, które także może być informacją.
Ważne jest nie to, jak dziecko mówi, ale co chce przekazać.
W projekcie widać to bardzo wyraźnie: kiedy damy dzieciom narzędzia i cierpliwość, potrafią wyrazić swoje opinie i potrzeby niezwykle trafnie. Często nawet trafniej niż dorośli.
Dzieci z niepełnosprawnościami jako obywatele
Prawa obowiązują niezależnie od sprawności
W społeczeństwie wciąż pokutuje przekonanie, że osoba z niepełnosprawnością przede wszystkim „potrzebuje opieki”. Oczywiście wsparcie jest ważne — ale nie może przesłaniać tego, że jest ona także:
· pełnoprawnym członkiem społeczności,
· osobą z własnym zdaniem,
· obywatelem, który ma prawo decydować o sobie,
· osobą zdolną wpływać na otoczenie.
W projekcie Młodzi Obywatele uczniowie uczą się, że ich możliwości nie zaczynają się i nie kończą w diagnozie. Przeciwnie — mają talenty, potrzeby i pomysły na zmianę świata, które nierzadko inspirują dorosłych.
Jak wzmacniać sprawczość?
To prostsze, niż nam się wydaje
Dorośli często chcą działać „systemowo”, podczas gdy najważniejsze rzeczy można zrobić od razu. Wystarczy:
1. Zadawać pytania
· „Jak chcesz to zrobić?”
· „Co jest dla ciebie trudne?”
· „Co ci pomaga?”
· „Jak możemy to zmienić?”
To banalne, ale w praktyce zmienia wszystko.
2. Dawać wybór
Nawet najmniejszy:
· „Wolisz usiąść tu czy tam?”
· „Chcesz zacząć teraz czy za chwilę?”
· „Uczymy się z obrazków czy z klocków?”
Dla dziecka z niepełnosprawnością to często pierwszy krok do samodzielności.
3. Być cierpliwym
Głos dziecka czasem pojawia się wolniej, ciszej, inną drogą. Ale zawsze jest wart usłyszenia.
4. Włączać w decyzje
Nie tylko dotyczące terapii, ale i codzienności: zajęć, aktywności, zasad w klasie.
5. Uczyć współodpowiedzialności
Gdy dziecko widzi, że jego pomysł coś zmienia — poczucie sprawczości rośnie jak na drożdżach.
Szkoła jako przestrzeń do działania
Każde dziecko może współtworzyć świat, w którym żyje
W działaniach projektu wiele szkół zaczęło inaczej patrzeć na swoich uczniów z niepełnosprawnościami. Nie przez pryzmat ograniczeń, lecz możliwości.
Zdarzało się, że to właśnie dzieci z niepełnosprawnościami:
· proponowały zmiany w organizacji klasy,
· tworzyły piktogramy ułatwiające poruszanie się po szkole,
· zwracały uwagę na hałas i potrzebę stref ciszy,
· inicjowały działania integracyjne,
· pokazywały innym, jak komunikować się inaczej niż słowami,
· pełniły ważne funkcje w klasie (np. opiekun pomocy, organizator zabawek, gospodarz dnia).
Ich głos realnie wpływał na szkołę.
To najlepszy dowód na to, że sprawczość nie zależy od sprawności — lecz od przestrzeni, jaką stworzymy dla dziecka.
Dlaczego to takie ważne?
Bo dzieci, których się słucha, wyrastają na dorosłych, którzy potrafią słuchać innych
Gdy dziecko z niepełnosprawnością dowiaduje się, że jego zdanie:
· jest wysłuchane,
· jest brane pod uwagę,
· może coś zmienić,
buduje w sobie fundament obywatelskości. Nie przez wykłady czy podręczniki, ale przez doświadczenie.
A właśnie o to chodzi w projekcie Młodzi Obywatele — aby dzieci i młodzież widziały, że ich głos ma znaczenie nie w przyszłości, ale już teraz.
Widzialni. Słyszani. Ważni.
Tak zaczyna się prawdziwa zmiana społeczna
Jeżeli chcemy budować społeczeństwo wrażliwe, empatyczne i demokratyczne, musimy zacząć od najmłodszych. A w szczególności od tych, których głos najłatwiej przeoczyć.
Dzieci z niepełnosprawnościami nie muszą dopiero „zasłużyć” na bycie obywatelami. One już nimi są. Wystarczy je zauważyć. Wystarczy ich słuchać. Wystarczy dać im przestrzeń do działania.
I właśnie dlatego projekt Młodzi Obywatele jest tak potrzebny — bo przypomina, że każdy głos ma znaczenie. Także ten cichy. Wolny. Inny.
Czasem to właśnie on zmienia najwięcej.
Fundacja LC prowadzi projekt „Młodzi Obywatele – Obywatel to też ja”, aby wspierać dzieci w rozwijaniu empatii i zrozumienia dla różnorodności. Artykuł podkreśla, że każde dziecko inaczej odbiera świat, a pełna umiejętność rozumienia perspektywy innych rozwija się aż do wieku nastoletniego. Dlatego tak ważne jest, aby dzieci doświadczały różnic między ludźmi i miały możliwość omawiać je z dorosłymi.
Weź udział w warsztatach!
- Miejsce: Szkoła Podstawowa nr 1 w Otwocku
- Godziny: 16:00–20:00
- Terminy: 1, 4, 5, 8, 11, 12 i 15 grudnia (poniedziałki, czwartki i piątki)
- Udział bezpłatny!
Zgłoszenia przyjmuje LC Foundation, mailowo pod adresem mailowym lub za pomocą formularza zgłoszeniowego dostępnego na stronie https://lcfoundation.pl/projekty/obywatele/.
Zapraszamy szkoły, nauczycieli i rodziców do udziału w projekcie, który uczy, że obywatelstwo to codzienna postawa – nie metryka!
Projekt „Obywatel to też ja!” jest finansowany ze środków Ministra Edukacji Narodowej. Misją LC Foundation jest wspieranie dzieci z niepełnosprawnościami, by mogły rozwijać skrzydła, realizować swoje pasje i czuć, że są pełnoprawnymi uczestnikami społeczeństwa.
